Cinéma vérité-ეს მიზიდულობა

“სინემა ვერიტეს” მეთოდი კინოს დაბადებისთანავე აღმოაჩინეს, თუმცა პროფესიულ წრეებშიც კი ის დღემდე ნაკლებად ცნობილი მოვლენას წარმოადგენს. ფართო საზოგადოება, თავის მხრივ, ძალიან ცუდად იცნობს ამ მეთოდის გამავრცელებელი რეჟისორების შემოქმედებას: რობერტ ფლაერტის, ძიგა ვერტოვის, ჟან რუშისა თუ სხვათა ფილმებს. მოკლედ რომ ავხსნათ, ამ სიტყვის უკან იგულისხმება დაკვირვების, თვალთვალის შედეგად შექმნილი დოკუმენტური კინო. ზემოთ ჩამოთვლილ რეჟისორებს მიაჩნდათ, რომ ჩვენ გარშემო არსებული რეალობა არ არის ბოლომდე ჭეშმარიტი, “ნედლი მასალის” უკან იმალება სხვა სიმართლე, რომელსაც მის ზედაპირზე ვერასდროს ვიპოვით.

სალომე ჯაში პირველი ქართველი რეჟისორია, რომელმაც დოკუმენტური რეალობის განსაკუთრებული განზოგადება შეძლო. მას ტელევიზიაში მუშაობის გამოცდილება აქვს, რამაც, სავარაუდოდ, მიიყვანა იმ აზრამდე, რომ რეალობის აღბეჭდვა არ არის სრული სურათის დანახვისთვის საკმარისი – საჭიროა მისი თვალთვალი, რათა გადაილახოს “თამაშის” ანუ გაყალბების საშიშროება. სწორედ ამიტომ, სალომე ჯაშმა უკვე მერამდენედ დაგვიმტკიცა, რომ ის პირველი და ჯერ-ჯერობით ერთადერთი ქართველი დოკუმენტალისტია, რომელიც სინემა ვერიტეს მეთოდის ერთგული რჩება.

კამერის ცივი, მექანიზებური აპარატი ბევრისთვის ძალადობასთან ასოცირდება, ბევრისთვის კი, ტელევიზიის პოპულარობის ზრდასთან ერთად, საკუთარ პერსონაზე ყურადღების მისაქცევ საშუალებასთან (განსაკუთრებით, მძიმე სოციალური ფონის მქონე საზოგადოებებში კამერა იქცევა “გადარჩენის” ერთადერთ იმედად). ამგვარად, დოკუმენტური კინოსთვის ორმაგად რთულია ბუნების გულში, მის ონტოლოგიაში შეღწევა და მით უფრო, მისი განზოგადება. ეს უკანასკნელი განსაკუთრებულ ნიჭსა და უნარებს მოითხოვს, როგორც კინემატოგრაფიულს, ისე პოეტურს.

v16daisis03           კადრი ფილმიდან “დაისის მიზიდულობა”

სალომე ჯაშის “დაისის მიზიდულობა” წალენჯიხაშია გადაღებული. პროვინციულ ქალაქში არსებობს ტელევიზია, რომელსაც ყოველკვირეული საინფორმაციო გამოშვება აქვს. ტ/კ “ჯიხას” ჟურნალისტისთვის ჯიხაშკარი კატასტროფული ადგილი – იქ არაფერი ხდება ისეთი, რაც გამოშვების ქრონომეტრაჟს შევსებაში დაეხმარებოდა. მისი ქცევა, საუბრის მანერა, დასმული აქცენტები და გადაცემის წაყვანის სტილი მოგვაგონებს ცენტრალური არხების მიერ დამკვირებულ ტრადიციებს. პატარა ოთახში სახელდახელოდ მოწყობილ სტუიდიაში ვუყურებთ წამყვანს, რომელიც ცნობილ ქართველ ჟურნალისტებს ბაძავს, ისინი საკუთრივ (უმეტესად) რუსულ ტელეწამყვანებს ბაძავენ, ეს უკანასკნელები კი მაგალითს იღებენ, უფრო კი იპარავენ ამერიკელი კოლეგებისგან და ა.შ.

გამეორებების ამ გაუთავებელ წყებაში, იგივე რეპროდუცირებაში, იკარგება მთავარი – რეალობა, რომელიც ტ/კ “ჯიხას” ჟურნალისტისთვის დაფარულია. მისგან განსხვავებით, “დაისის მიზიდულობის” მაყურებელი წალენჯიხის ახალ ამბებში არათუ ამ მიკრორეალობას, არამედ საქართველოს განზოგადებულ იერ-სახეს ხედავს. ჩვენ ვუყურებთ სილამაზის კონკურსებს, არჩევნებს, კონცერტებს, ობელისკების გახსნის ცერემონიალებს, სენსაციურ მოვლენებს (გიგანტური ბუს გამოჩენა), ზეიმებს, საქველმოქმედო ღონისძიებებსა და ა.შ. ყველა ამ ამბავში იკითხება მიბაძვა: “მის წალენჯიხა” ტარდება “მის საქართველოს” მაგალითზე, ეს უკანასკნელი კი რომელიღაცა კონკურსის მაგალითზე, რომელიც, ასევე, სხვა კონკურსის ანალოგია.

რეალობა არ თავსდება მხოლოდ მოვლენაში, მაგალითად, წალენჯიხის ადგილობრივ არჩევნებში. სრულყოფილი სურათის შესაქმნელად აუცილებელია დეტალებზე ხანგრძლივი დაკვირვების წარმოება და საერთო ფონიდან მათი გამოცალკევება, რათა შესწავლის შემდეგ, განზოგადების მოზაიკაში სწორი ადგილი დაიკავონ. ასე მაგალითად, მაყურებელი ხედავს ერთ-ერთ საარჩევნო უბანს და მის რუტინას. თუმცა, ჯაში ძალიან დიდი ხნის დაკვირვების შედეგად აღმოაჩენს, რომ კომისიის წევრები, იმ დროს როცა უბანზე ამომრჩეველი არ იმყოფება, ერთმანეთს ტკბილეულობით უმასპინძლდებიან. ეს არ არის დიდი აღმოჩენა, თუმცა პროცესში ჩვენ კიდევ უფრო მნიშვნელოვან დეტალებს შევნიშნავთ. ჯაშის სტილის მთავარი მიზიდულობა განზოგადებაშია – ამ ეპიზოდის დასასრულს აღმოვაჩენთ, რომ თურმე საარჩევნო უბანი სკოლის სააქტო დარბაზის სცენაზეა მოწყობილი.

v16daisis02კადრი ფილმიდან “დაისის მიზიდულობა”

დაისის მიზიდულობას აქვს ყველაზე ტრაკიგული დასარული, რაც კი ოდესმე ქართულ კინოში გვინახავს. ფილმის ფინალის შემდეგ, ტელეკომპანია ჯიხას ჟურნალისტი და მემონტაჟე საუბრობენ იმაზე, რომ მათ ეს ფილმი არ მოსწონთ, არ ეთანხმებიან რეჟისორის ხედვას და სალომე ჯაშს საყვედურობენ, თუ რატომ არ დაინტერესდა ის წალენჯიხის “ლამაზი ბუნებითა” და “ღირსშესანიშნაობებით”. მათი სიტყვებით, ეს პრეტენზიები გამოითქვა ადგილობრივი ჩინოვნიკების მიერ, რომლებსაც ქალაქის “უკეთესი კუთხით წარმოჩენა” სურდათ.

პოსტსაბჭოთა და პოსტტოტალიტარულ ხელისუფლებებს ყველაზე მეტად სძულს არა იმდენად “ნედლი” რეალობა, რამდენადაც მისი განზოგადებული სახე. დაისის მიზიდულობაში დაისვა კითხვები, ისევე როგორც ჯაშის წინა ფილმებში, თუმცა სინემა ვერიტეს სხვა წარმომადგენლებისგან განსხვავებით, აქ არ გაცემულა არც ერთი პასუხი. პასუხები ინდივიდუალურად ჩვენი მოსაძიებელია. “დაისის მიზიდულობა” არავისკენ იშვერს თითს, არ ცდილობს ინდივიდებზე ხელის შეწმენდას. ის მხოლოდ გვიჩვენებს გზას, თუ როგორ შეიძლება ჭეშმარიტებამდე მიღწევა, რომელის გარეშეც შეუძლებელია რეალობის სრული სურათის აღდგენა.

Advertisements